Het debat: wie herdenken we?

Thema's: Herdenken nu, Na de Tweede Wereldoorlog, NSB, Verraad

Locatie: Nederland

Door: Jasper Vaillant

Dit verhaal gaat over wie we wel en niet herdenken. Is er naast de slachtoffers en verzetters ook plaats voor collaborateurs en daders? En hoe zit het met degene die zwegen? Het is een debat tussen verschillende partijen.

Deze scène is het laatste deel van een voorstelling over Jan, Lien en Michael. Jan’s moeder droeg een geheim bij zich: zij groeide op in een NSB gezin (zijn verhaal kun je hier lezen). Ook Lien moet van haar familie een geheim bewaren: haar opa zat bij de NSB. En Michael komt via archieven achter het echte verhaal van zijn oma: ze is niet verkracht door een Duitse soldaat, nee, ze waren verliefd en kregen stiekem een kind.

Hoe is het om de rol aan te nemen van een collaborateur? Wat zou je graag willen zeggen als je in de schoenen staat van een verzetter? 

PERSONAGESVOORZITTER
SLACHTOFFER 1
SLACHTOFFER 2
COLLABORATEUR 1
COLLABORATEUR 2
DADER 1
DADER 2
VERZETTER 1
VERZETTER 2
ZWIJGER 1
ZWIJGER 2

Alle personages staan op een rij, de Voorzitter staat iets meer naar voren, aan de zijkant. Een voor een doen de verschillende partijen hun verhaal, terwijl de Voorzitter orde probeert te houden.

VOORZITTERWelkom allemaal, bij dit debat. Bij het horen van de verhalen van Jan, Lien en Michael hebben jullie vast van alles gevoeld, gedacht en stiekem wel veroordeeld. Maar nu is het tijd om uit te zoomen. In dit deel gaan we onze positie bepalen ten opzichte van deze verhalen. Niet alleen op basis van emotie, medelijden of vooroordeel, maar met een scherpe blik en een moreel kompas. Om dit onderzoek wat richting te geven, leg ik deze vraag voor: verdienen de verhalen van Jan, Lien en Michael een plek in onze nationale dodenherdenking?
Representanten, jullie kunnen je plek innemen.

De slachtoffers, daders, verzetters, collaborateurs en de zwijgers gaan op hun plek staan.

VOORZITTERVoel maar even hoe het is om hier te staan. Hoe het is om deze plek in te nemen. Als dader, slachtoffer, collaborateur, verzetter of zwijger. Wat wordt je bewust in je lichaam, hoe verandert je denken.
Laat dan de verhalen van Jan, Lien en Michael nog eens door je heen gaan. Wat komt er op? Wat zou je willen zeggen? 

De slachtoffers steken hun handen op.

VOORZITTERSlachtoffers?
SLACHTOFFER 1Dankuwel voorzitter. Ja, we hebben allemaal de verhalen gezien en gehoord. En ik moet zeggen: wij waren ook geroerd door het leed dat deze mensen en hun families hebben moeten doorstaan. Maar laten we wel wezen: dit is politiek van de onderbuik.
SLACHTOFFER 2Als wij een film zouden zien over Hitler, waarbij hij geportretteerd wordt als een slachtoffer van een 
slechte jeugd, ontwikkelen we ook een bepaalde sympathie voor die “arme ziel”. Maar dat neemt niet weg dat hij schuldig is aan het systematisch uitmoorden van miljoenen mensen. We moeten kijken naar daden, voorzitter, en niet naar psychologische motieven.
SLACHTOFFER 1Wat de ouders en grootouders van Jan, Lien en Michael hebben gedaan was fout. Ze werkten samen met de agressor, de dader.
SLACHTOFFER 2Ze probeerden hun eigen hachje te redden ten koste van anderen. Ten koste van ons slachtoffers.
SLACHTOFFER 1Onderdrukten.
SLACHTOFFER 2Uitgemoorden.
SLACHTOFFER 1De herdenking is er niet om hun schuldgevoel weg te wassen, maar juist om een signaal af te geven.
SLACHTOFFER 2Dit nooit meer!
VOORZITTERCollaborateurs?

De collaborateurs stappen naar voren.

COLLABORATEUR 1Dankuwel, voorzitter. De slachtoffers schetsen hier een totaal verkeerd beeld van de situatie. Ze slaan de realiteit plat, om hem te laten passen in hun eigen bekrompen zelfbeeld. Niemand is alleen maar goed of fout. Het is altijd een grijs gebied.
COLLABORATEUR 2De ouders en grootouders van Jan, Lien en Michael laten ons juist zien dat de realiteit veel weerbarstiger is dan we onszelf voorhouden. Neem de opa van Lien, die was homoseksueel, hij had alleen zijn moeder nog en was bang om opgepakt te worden. Of erger. Hij heeft toen gekozen om lid te worden van de NSB. Een foute keuze ja, maar niet ondenkbaar.
COLLABORATEUR 1De opa van Jan was al lid van de NSB, zijn moeder is dat toen ook geworden. Ze groeide ermee op.
COLLABORATEUR 2En de oma van Michael werd verliefd op een Duitse soldaat. Is verliefd worden een misdaad?
COLLABORATEUR 1Wat we proberen te zeggen: de herdenking is er om bij te dragen aan bewustwording van wat oorlog met je doet.
COLLABORATEUR 2Goed of fout, we zouden stil moeten staan bij alles wat er is gebeurd. Uiteindelijk zijn alle daders ook slachtoffers.
VOORZITTERDaders?
DADER 1Ja, voorzitter, het zijn onze zaken niet, maar de collaborateurs hebben wel gelijk. Jullie zien ons als de slechterik, toch? De dader, de Duitser, de bad guy.
DADER 2Wij zijn het grote kwaad. De gaskamers, vernedering, de onvoorstelbare uitroeiing van al die onschuldige mannen, vrouwen en kinderen.
DADER 1Wij zijn de ander.
DADER 2Het monster.
DADER 1De SS’ers die in de straten rond marcheerden, het brave Nederlandse volk angst aanjagend.
DADER 2Maar let wel (richt zich op de slachtoffers): Wij waren 
ooit slachtoffers, net zoals jullie.
DADER 1Van de Eerste Wereldoorlog en de internationale vernedering die daarop volgde.
DADER 2Van armoede, honger en kindersterfte.
DADER 1Van een minderwaardigheidscomplex zo diep, dat we kapot gingen van binnen.
SLACHTOFFER 2Hoe durf je!
DADER 2We proberen het niet goed te praten. We zeggen alleen de waarheid. Wij zijn hier niet zomaar. Wij zijn verwekt, geboren, uit jullie.
SLACHTOFFER 1Wat een onzin.
DADER 1Oja? Kijk naar jezelf. Naar dat brave Nederlandse volk. Zijn jullie niet na de oorlog, meteen een nieuwe gestart. In jullie eigen kolonie in Nederlands-Indië? Hebben jullie niet honderdduizenden mensen vermoord in de Gouden Eeuw? In slaven gehandeld alsof het beesten waren?
SLACHTOFFER 2Vuile schoft!
VOORZITTERSlachtoffers, laten we naar elkaar proberen te luisteren, ok? Horen jullie wat ik zeg?
SLACHTOFFER 1 & 2Ja.
VOORZITTERLuisteren graag. En dat soort taal wil ik niet horen.

De verzetters stappen naar voren.

VERZETTER 1Voorzitter, dit is ongelijke behandeling.
VOORZITTERVerzetter, alsjeblieft.
VERZETTER 2De daders waren ook aan het schreeuwen. En u richt zich alleen op de slachtoffers.
VOORZITTERIk probeer orde te houden.
VERZETTER 1Orde? ORDE? Onrecht, daar gaat het om. Daar hebben we het over. ONRECHT. De slachtoffers zijn onrecht aangedaan en de collaborateurs hebben de daders daarbij geholpen.
VERZETTER 2En niemand die wat doet, niemand die wat zegt (knikt naar zwijger), heh zwijgers? Het onrecht vindt voor jullie ogen plaats, jullie zien het allemaal gebeuren. En jullie doen NIETS.
VERZETTER 1Verdienen Jan, Lien en Michael een plek bij de nationale dodenherdenking? Nee. Of ja, alleen maar als een waarschuwing, een voorbeeld van vals en achterbaks gedrag.
VERZETTER 2Terwijl honderden mensen hun leven waagden.
VERZETTER 1Om kranten rond te brengen.
VERZETTER 2Joden te helpen onderduiken.
VERZETTER 1Levens te redden.
VERZETTER 2Liepen de collaborateurs door de straten in hun NSB uniform, zongen zij Duitse liedjes en susten hun geweten met de gedachte dat ze niet anders konden.
VERZETTER 1 & 2Onzin!
VERZETTER 1Je hebt altijd een keuze. Voor het goede of het kwade. En jullie, collaborateurs, hebben voor het kwade gekozen en daar plukken jullie nu de rotte vruchten van. 
COLLABORATEUR 1Jan, Lien en Michael hebben daar niet voor gekozen. Zij waren nog geen eens geboren. Moeten zij boeten voor de daden van hun voorouders?
VERZETTER 2Dat is toch niet relevant.
COLLABORATEUR 2Waarom niet?
VERZETTER 1De verhalen waar we het hier over hebben, zijn de verhalen van hun voorouders. Die veroordelen we, niet Jan, Lien en Michael zelf.
COLLABORATEUR 1Bullshit! Dat doen jullie al meer dan 80 jaar! En de slachtoffers en zwijgers doen vrolijk mee.
VERZETTER 280 jaar?
COLLABORATEUR 2En trouwens, die verhalen zijn onderdeel van wie zij zijn! Die kan je niet los van hun zien.
VERZETTER 1Oh, dus ze moeten wel boeten voor wat hun voorouders hebben gedaan?
COLLABORATEUR 1Nee, jullie moeten ophouden met het verhaal te kapen. En de slachtoffers trouwens ook.
COLLABORATEUR 2Jullie verhalen worden overal verteld. Heldenverhalen van moed en verzet. Tragedies van onschuldige burgers.
COLLABORATEUR 1En wij, wij moeten ons losmaken van onze voorouders, hen vergeten, er nooit meer over hebben. Alsof ze nooit bestaan hebben.
COLLABORATEUR 2Dat, voorzitter, is onrecht. En een kweekvijver voor intergenerationeel trauma.
COLLABORATEUR 1Jan zijn moeder kwijnde weg, terwijl zijn vader het hoogste woord voerde. Michael groeide op in de veronderstelling dat zijn opa zijn oma had verkracht. En Lien mag van haar familie geen eens een lied zingen over haar opa, omdat ze bang zijn voor het 
stigma ‘fout’.
COLLABORATEUR 2Een moreel kompas is nodig, maar vraagt afstemming per situatie. Door roekeloos snel te oordelen slaat ‘ie op tilt. En dan is het einde zoek.
COLLABORATEUR 1Laat ons stoppen met wegkijken. En de nationale dodenherdenking een plek maken voor iedereen. Ook voor de collaborateurs, hun kinderen en kleinkinderen. Jan, Lien en Michael verdienen dat.
SLACHTOFFER 2Vuile gore klootzakken! Jullie zijn niks veranderd. Niks!
VOORZITTERSlachtoffer.
SLACHTOFFER 2Hebben jullie dan geen respect? Voor al die miljoenen doden! Voor de slachtoffers van vandaag?
VOORZITTERSlachtoffer, houd je bij het onderwerp.
SLACHTOFFER 2Want het gebeurt nu weer hè! In Gaza en mijn land Oekraïne, waar wel meer mensen vandaan komen hier. Moeten we die ook maar in de steek laten, omdat iedereen een verhaal heeft en respect verdient? Over mijn lijk!
COLLABORATEUR 2In Rusland wonen ook mensen.
SLACHTOFFER 2Mensen? Moordenaars! Dat zijn het! Die zich als beesten gedragen en ervoor hebben gezorgd dat ik – en 6 miljoen andere mensen –  mijn land moest verlaten. Iedereen die hen helpt mag rotten in de hel.

Het is lang stil.

VOORZITTERKan ik hieruit opmaken dat we niet tot een punt kunnen komen vanavond? Ik bedoel, ik zou het graag willen, maar… het lijkt het me beter om het hierbij te laten.
ZWIJGER 1Wij willen nog wel iets zeggen.
VOORZITTERZwijgers?
ZWIJGER 2Als dat kan, voorzitter.
VOORZITTERNatuurlijk, ga je gang.
ZWIJGER 1Kijk, ik weet dat wij normaal niks zeggen en dat jullie ons daarom maar links laten liggen, maar we hebben alles gezien en alles gehoord.
ZWIJGER 2En ook al spreken we niet, we luisteren wel. En vanuit die stilte, die openheid, willen we iets zeggen.
ZWIJGER 1Het spijt ons. Het spijt ons, slachtoffers. Dat we niets hebben gezegd. En niets hebben gedaan om jullie leed te verlichten. Om jullie pijn echt tot ons te nemen, niet weg te kijken, niet stil te blijven, maar uit te reiken.
ZWIJGER 2Het spijt ons, daders, dat we niet hebben gezien, dat jullie ook slachtoffers zijn. Dat jullie geboren zijn uit onmacht. Onvermogen om de pijn te dragen die jullie is toebedeeld.
ZWIJGER 1Het spijt ons, verzetters, dat we jullie niet geholpen hebben. Dat we niet voorop zijn gegaan in de strijd. Terwijl jullie al het vuile werk deden, jullie leven waagden, de moed hadden die ons ontbrak.
ZWIJGER 2En het spijt ons, collaborateurs, dat we jullie zo veroordeeld hebben. Zo verguisd en gehaat. En dat we jullie niet hebben willen begrijpen, omdat we dan onze eigen zwakte in de ogen moeten kijken en we bang zijn voor wat we daar aantreffen.
ZWIJGER 1Het besef dat jullie in ons zijn. Allemaal. En wij in jullie.

Deze scène komt uit de voorstelling ‘AMORAL’, die in 2025 bij Theater Rotterdam gemaakt is door een groep jonge spelers o.l.v. theatermaker Jasper Vaillant.